Πάσχα στην Κρήτη-Έθιμα της μεγαλύτερης γιορτής της Ορθοδοξίας

Πηγή: www.goodnet.g

Η μεγαλύτερη και πλουσιότερη σε λαογραφικές εκδηλώσεις γιορτή των ορθοδοξων, το Πάσχα, εορτάζεται με πληθώρα εκδηλώσεων σε όλη τη χώρα. Αν και οι περισσότερες παραδόσεις "ξεφτίζουν" με την πάροδο των χρόνων, τα έθιμα τηρούνται στα χωριά της υπαίθρου.

Στην Κρήτη, το Πάσχα ξεχωρίζει για τα έθιμα που διατηρούνται αναλλοίωτα στο πέρασμα του χρόνου και δένουν αρμονικά με την θρησκευτικότητα των αγίων ημερών.

Το κάψιμο του Ιούδα

Κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής, τα παιδιά στα χωριά της Κρήτης, μαζεύουν ξύλα και τα αφήνουν στο προαύλιο της εκκλησίας. Την παραμονή της Ανάστασης σχηματίζουν ένα μεγάλο σωρό από ξύλα, την λεγόμενη φουνάρα και στην κορυφή βάζουν ένα σκιάχτρο, το ομοίωμα του Ιούδα και την ώρα που ο παπάς λέει το «Χριστός Ανέστη» βάζουν φωτιά και τον καίνε.
Ένα «ανταγωνιστικό» έθιμο όριζε παλαιότερα το κλέψιμο των ξύλων ή και το κάψιμο αυτών, πράγμα που σήμερα δε συμβαίνει. Όσο δυσκολότερη ήταν η «αποστολή» για την κλεψιά, τόσο μεγαλύτερο ήταν το κύρος αυτού που την έφερνε σε πέρας.
Σε χωριά του Ρεθύμνου, σύμφωνα με τις πηγές, οι κάτοικοι φυλάγανε καθ’ όλη τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας το σωρό με τα ξύλα από φόβο μην τους τα κλέψουν οι κάτοικοι από τα γειτονικά χωριά. Σε χωριά των Χανίων δημιουργούνταν παρεξηγήσεις και τσακωμοί σε περίπτωση κλοπής. Στον Αποκόρωνα η κλοπή των ξύλων ή του Ιούδα ήταν μέχρι πρόσφατα «θεσμός». Πολλές φορές δεν αρκούνταν μόνο στην κλοπή αλλά έκαιγαν κιόλας το σωρό με τα ξύλα.

Το έθιμο του Ιούδα ωστόσο διατηρείται ως τις μέρες μας. Μπορεί οι κλοπές ξύλων ή η περιφορά και η διαπόμπευσή του να έχει σταματήσει στα περισσότερα χωριά, ο Ιούδας όμως παραδίδεται στην πυρά από τους πιστούς. Σε κάποιες περιοχές βάζουν στο χέρι του ομοιώματος του Ιούδα τριάντα κελύφη σαλιγκαριών, όσο και τα αργύρια της προδοσίας.
Σε κάποια χωριά επίσης ο Ιούδας μπορεί να μην έχει μορφή ανθρώπου αλλά ζώου. Στα χωριά του Μυλοποτάμου, συνήθιζαν να του βάζουν κέρατα τράγου.
Στην μοναδική περίπτωση του χωριού Γαράζο στο Ρέθυμνο, τα κάψιμο του Ιούδα συνδυάζεται με το ψήσιμο του οβελία το βράδυ του Μ. Σαββάτου. Η διαδικασία αρχίζει από νωρίς το απόγευμα, κανείς δεν τρώει όμως πριν την Ανάσταση παρά την έντονη μυρωδιά του κρέατος.
Τα χαρακτηριστικά της "κάθαρσης" είναι ορατά μετά την καύση του Ιούδα. Η στάχτη της πυράς είναι μέσο προστασίας από μιαρά όντα, όπως τα ενοχλητικά έντομα. Για αυτό βάζουν τη στάχτη στις τέσσερις γωνιές του σπιτιού. Άλλοι ρίχνουν τη στάχτη στους κήπους και τα δέντρα.

Κόκκινα αβγά

Το πρωί της Μεγάλης Πέμπτης, όλα τα ελληνικά νοικοκυριά βάφουν τα αβγά του Πάσχα, περιμένοντας τη μεγάλη γιορτή της ζωής και της Ανάστασης. Ο συμβολισμός των αβγών της Λαμπρής είναι εμφανής. Το αβγό είναι εκείνο που από το τίποτα, μπορεί να γίνει η πηγή της ζωής.

Σε πολλά χωριά της Κρήτης διατηρείται ακόμη το έθιμο να πηγαίνουν οι γυναίκες το Πάσχα στα νεκροταφεία και να αφήνουν πάνω στους τάφους τα κόκκινα αβγά της Λαμπρής και γλυκίσματα. Σε χωριά της Μεσαράς οι γυναίκες αποθέτουν στο τέμπλο του ναού του νεκροταφείου τα πιάτα με τα γλυκίσματα και τα αβγά και όταν τελειώσει η λειτουργία τα αποθέτουν πάνω στους τάφους. Τα κόκκινα αβγά, ιδιαίτερα εκείνα που ευλογούνται στην εκκλησία, αποτελούν πολύτιμα φυλακτά και θεωρούνται ιερά.

Η Λαμπρή και το έθιμο του οβελία

Η Λαμπρή «κατεβαίνει» λένε ακόμη και σήμερα στα μικρά παιδιά στην Κρήτη. Η Λαμπρή «έρχεται» από μακριά και κάθε μέρα που περνάει πλησιάζει και περισσότερο στο χωριό. Η προσωποποίηση αυτή δεν είναι ακριβής και έτσι η φαντασία μπορεί να την πλάσει είτε σαν γυναίκα είτε σαν πομπή ανθρώπων.
Την ημέρα της Λαμπρής γίνεται η δεύτερη Ανάσταση. Ιδιαίτερα σημαντικό γεγονός είναι η τελετουργική μεταφορά των εικόνων και ο καθαγιαστικός κύκλος που σχηματίζεται με τα λάβαρα της Ανάστασης, τις εικόνες και τους κατοίκους. Μετά τη δεύτερη Ανάσταση ο παπάς συνήθως μοιράζει τα άνθη του Επιταφίου, τα οποία σύμφωνα με την παράδοση έχουν θαυματουργές ιδιότητες.
Ο «οβελίας» και οι σούβλες ήταν άγνωστα για την Κρήτη μέχρι πριν μερικές δεκαετίες. Είναι ένα έθιμο που έρχεται από άλλες περιοχές της Ελλάδας και υιοθετήθηκε τα τελευταία χρόνια στο νησί.
Στην Κρήτη το Πάσχα είχε το άρωμα από το μαγειρευτό αρνί με διάφορα χορταρικά. Το αρνί ή το ρίφι στη σούβλα, το αντικριστό, θεωρούνταν φαγητό εξοχής και προτιμούσαν να το τρώνε σε πανηγύρια και υπαίθριους χώρους για πρακτικούς λόγους, καθώς δεν μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τσουκάλι.

ΧΑΡΑ ΒΗΛΑΡΑ

Αρχείο